II. Bayezid Han devrinde Evranos Gazi ahfadından Hüseyin oğlu İskender dedesinin camisini yeniletir, ki İstanbul’daki Şeyh Vefa Camiini kopyalatır adeta. Yenice evleri taştan yapılır ve bahçelidir mutlaka. Yedi mekteb ve üç hamam mevcuttur. Abdullah-ı İlâhî Medresesindeki imarete ilaveten, Receb Çelebi ve Gazi Evrenos İmareti de aş dağıtır. Talebe ve muhtaçlar aç kalmaz. Cem’an 740 dükkânı vardır. Altı kubbeli, dört demir kapılı bedesten göz alır adeta.
Derken Evrenosoğlu Şerif Ahmed, kasabaya bir saat kulesi yaptırır, kitabesini şair Ferîd’e yazdırır.
Yenice-i Vardar’da Türkler daima ekseriyettedir. Bulgarca ve Ulahça konuşanlar arasında da hayli Müslüman vardır. Çingeneler bizdendir zaten; Türkçe konuşur, Osmanlı olmakla gurur duyarlar.
Ovalarında her tahıl yetişir. Pamuk ve ipek kozası tekstil dokumacıları ayakta tutar. Tütünü ünlüdür, aranıp sorulur ısrarla.
Balkan Harbi’nde tahribata uğrasa da (11 Kasım 1912) teslime yanaşmaz. İpi Lozan’da çekilir sonunda.
ALİMLER ŞEHRİ
Vardar Yenicesi zamanla alimler ve fazıllar şehri olur; Yûsuf Sîneçâk, Hasan Sunahî ve kardeşi Hayretî, tarihçi ve şair Âgehî Mansûr Çelebi, divan şairi ve Mevlevî dervişi Garîbî, Hayâlî Bey, Hâfız Mahmud, Şeyhzâde Mehmed ve Molla Abdülkadir “Vardârî” nisbesiyle tanınırlar. Kibardırlar, giydiklerini yakıştırırlar.
Evliya Çelebi: “Nice bin hanedan ve sahib-i âyân ve kibar gün a gün çuka libaslar giyub, ferhadhani ve hazar, altunbaş ve hünkari ve köse destar-ı Muhammedi sarar. Vasatü’l-hâl olanlar çuka kontoş, çuka çakşir, çuka samur ve zerdave kalpak kuşanırlar. Teybend kuşaklarında kor pala, bıçak ve varsak taşıyub, Rumeli gazileri gibi reftar olurlar (davranırlar)” yazar.
Dokumacılar, çullah, hayyat, terzi, abacı, kuşakçı, çukacı, örücü, boyacı ve hallaçlara çalışırlar.
Debbağlar pabuççu, başmakçı, göncü, kürkçü ve çarıkçılara mal yollar.
Çarşıda çekiç sesi eksik olmaz, nalbant, semerci, palancı, keçeci, çulcu, kendi hâlinde tıkırdar.
Çeltikçi, bostancı, balıkçı, kasap, yağcı, etmekçi, fırıncı, helvacı, şıracı, bozacı ve attar müşteri ağırlar.
Temel kazıcılar, çatı çakıcılar, kiremitçiler, mermerci ve mertekçiler işinin erbabıdırlar.
Berber, tellak, tellal, değirmenci, kolcu, mumcu, çıracı eksik olmaz. Çerçi, celep, tüccar, gedik ve eskiciler sokaklara renk katar.
Ne yazık ki, Balkan Savaşları ve mübadeleden sonra Vardar Yenicesi'nde ne Türk ne de Osmanlı eserleri kalır. Türkler Anadolu'ya göçer, tarihi eserler de yıkılır, yakılır.
