“
"Arda" sevilen, güzel bir isim. Hem nehir hem insan adı olduğu gibi bazı ticari firmalarımızın da tabelalarını süslemektedir.
Arda'nın gönlümüzdeki yeri sıcacık; suları serindir. Arda Nehri, dünyanın öbür ucunda değil. Edirne'ye, Karaağaç semtine gidelim. Pazarkule Sınır Kapısı'nın yakınlarında topraklarımıza girdiğini görürüz. Karşısı Yunanistan, sonra Bulgaristan.
Buyurun, sınırı geçelim. Bulgaristan'da Arda Nehri'ni takip edelim. Arda Vadisi; 240 km kadar devam ediyor.
Kalabalıktan, gürültüden, şamatadan uzak; sakin bir yer arayanlar için bu vadi, eşsiz güzellikler sunuyor. Her taraf orman. Vadideki kanyonlar, çukurlar insanı şaşırtıyor. Yer yer beyaz köpüklü şelalecikler oluşturan nehir, yorgun ruhları dinlendirip canlandırıyor. Nehir boyunca yeşilin onlarca tonu ile süslenmiş ağaçlar ve değişik meyveler görürsünüz. Tabii, kırmızı erikleri de.
Yaklaşık 235 km yürüyünce, aynı adı taşıyan köye ulaşırsınız: Arda köyü. Eğer bir saat kadar daha yürürseniz, Arda Nehri'nin kaynağına varırsınız. Asırlık bir meşe ağacının dibinden, âdeta köklerinden, suyun nasıl kaynadığını hayranlıkla seyredersiniz.
Bulgaristan turizm şirketleri, insanları Arda Vadisi'ni ziyarete davet ediyorlar. Arda köyünü arkamıza alalım. Güneye doğru bakarsak, Yunanistan sınırını görürüz. Sınırın öbür yakasında, Yunanistan topraklarında Leştan, Şubilo, Lıco (Ilıca), Halıköy, Düşütdere, Bukova, Tomal köyleri var. Bunlar ve civardaki diğerleri eski Türk köyleridir.
Kuzeydeki Rodop Dağları'nın eteklerinden güneye doğru indiğimizde doğudan batıya doğru Gümülcine, İskeçe, Drama ve Serez'i içine alan coğrafya parçasında, Osmanlıdan önce de Türkler vardı.
Arda, Leştan, Lıco, Düşütdere, Halıköy, Şubilo köyleri Drama yakınlarında yer alıyordu. Sık bir ormanlık alanda yaşayan bu Türkler, kendi aralarında haşır neşir olurlardı. Dünya ile bağlantıları yok gibiydi.
Başlıca geçim kaynağı hayvancılıktı. Koyun ve keçi bakarlardı.
Ekime elverişli arazi pek azdı. En çok çavdar, mısır ve patates ekerlerdi. Biraz da fasulye ekilirdi. Buğday pek ekmezlerdi. Ayçiçeği bilinmiyordu. Çavdarın tanelerini ayırmak için demet hâline getirdikten sonra, elde döverlerdi. Çavdarın sapı sert, uzun, düzgün ve dayanıklı olup ağıl (kışla), samanlık; hatta gerektiğinde evleri örtmede kullanılırdı.
Arda Boylarında Kandiller Yanar
“Kızlar ve kadınlar, ellerine kına yakarlardı. İhtiyaca göre saçına kına vuranlar da olurdu”
Arda boyları ile ilgili hatıramı anlatmaya devam ediyorum. O bölgede, iklim ve toprak mısır yetiştirmeye uygundu. Mısıra "mısır", koçanına "kobak", kobağı örten kat kat kabuğuna "kavuz" ve "purilo" derler. Mısırın gövde kısmına, yani kökten püsküle kadar olan kısmına "şuma" denirdi. Kabuğu örten puriloyu atmazlardı. Bunun uzun ve yumuşak olanlarını ayırırlar ve bundan hasır örerlerdi. Komşu kadınlar ve bilhassa genç kızlar sırayla evlerde toplanır, el birliği ile yani imece usulü ile hasırları örerlerdi. İmeceye "meci" derlerdi. Uzun kış gecelerinde, mâniler söyleyerek hem iş yaparlar hem de bir bakıma eğlenirlerdi. Ev sahibi, mısır patlatır, duruma göre turşu, pekmez, meyve gibi ikramlarda bulunurdu. Hasırlar, gayet dayanıklı olurdu.
Şuma, uygun büyüklükte olan ağaçların üzerine kaldırılır; koni biçiminde ve su almayacak şekilde istiflenir, kışın hayvanlara yedirilirdi. Şuma kupaları (yığınları), karlı kış günlerinde çok işe yarardı.
Buğday ekmeğinden ziyade, kaçamak ve mısır ekmeği yerlerdi. Kaçamak bu yörenin âdeta millî yemeği (ekmeği) idi. Mısır unundan koyu olarak yapılan bulamaya kaçamak denir. Daha çok, ufak lokmalar hâlinde büyük tabaklara konularak, üzerine kızgın tereyağı gezdirilir ve yenirdi. Zaten başka yağ kullanılmazdı. Yağlı koyun etini kaçamakla yemeyi çok severlerdi. Elle, üç parmakla yerlerdi.
Erkekler el dokuması şayak (aba) elbise giyerler, bellerine yine el dokuması; ince, kırmızı kuşak dolarlardı. Çok soğuk kış günlerinde, özellikle çobanlar, ayakla diz arasına "dolama" denilen bir keçeyi sararlardı.
Kadınlar siyah ferace giyerler, başlarına beyaz örtü bağlarlardı. Buna "mafez" denirdi. Genç kızlar içeride, başlarına, ipekli, parlak, renkli, kenarları oyalı bir çeşit tülbent bağlarlar; buna "kıvrak" denilirdi. Önlerine "mendil" dedikleri önlük bağlarlardı. Bunu da kendileri dokurlardı.
Kızlar ve kadınlar, ellerine kına yakardı. İhtiyaca göre saçına kına vuranlar da olurdu. Kınaya bir makyaj ve boya olarak değil de neredeyse kutsiyet gibi daha derin bir anlam izafe ederlerdi. Seksenlik, doksanlık ninelerin bile elleri kınalı olurdu, "öteye" kınasız, beyaz elle gitmek istemezlerdi; toprağa kınalı girmeyi tercih ederler, kınasız ölmekten korkarlardı.
Sünnet çocuklarının baş parmağı ile işaret parmağına kına yakılırdı, ileride eli silah tutsun diye.
