Selçukluların Bir İlmî Şaheseri: Nizâmiye Medreseleri

vvelce hususî, münferit ve mahallî olarak yapılan dar muhtevalı din öğretimi, Sultan Alp Arslan’ın emri üzerine, Bağdad’da meşhur “Nizâmiye” medresesinin tesisi ile (1066) birden devlet kuruluşu itibarını kazanmıştı. İnşaatı devrin parası ile 60 bin dinar (altın)’a mal olduğu bildirilen en yüksek seviyedeki bu terbiye-öğretim müessesesinin müderris (profesör)’leri tanınmış ilim adamları tarafından seçilerek alınan öğrencilere parasız bakılıyordu. Masrafları, sultan tarafından vakfedilen çarşı ve çiftliklerin gelirinden karşılanıyordu. Ders programları devlet kontrolünde hazırlanıyordu. Zengin bir de kütüphane ile donatılan “Nizâmiye” medresesi, o zamana kadar eşi görülmemiş bir yüksek ilim ocağı idi.

Heidelberg ve Oxford üniversiteleri 13. asırlarda İngiltere’de dünyada ilk üniversite sayılmaktadır. Daha Selçuklu devrinde 7–8 büyük şehirde de örneği kurulan Nizâmiye’ler, ilim ve fikir hayatında, İslâm mâneviyatının canlılık kazanmasında mühim rol oynadı. Oralardan mezun gençler, kaliteli ve bilgide yetkili şahsiyetler olarak yüksek makamlar işgal etmişlerdi. 

Daha sonraki Selçuklu devletlerinde, Atabeyliklerde, Türkmen Beyliklerinde, Harezmşahlarda, Hind ve Mısır Türk devletlerinde sultanlar, hâtunlar, zengin şahıslar ve ileri gelen hükûmet adamları tarafından yaptırılan, sayılamayacak kadar medreseler vardı. Bunlar, teşkilât ve ders müfredatı bakımından bazı ufak farklarla, ilk Nizâmiye’nin devamından ibarettir. Türk milletinin gücünü mânen desteklemiş olması bakımından medreselerin rolü büyük olmuştur.

Kaynak: (Türk İslam Sentezi - Prof.Dr. İbrahim Kafesoğlu)