Uydurma İki Kelime: Örneğin ve Eleştiri

Peyami Safa 25.03.2016 4371
Y
eni teşkil edilen kelimenin bâzı hayat şartları var. İlkin bu kelime, yerine almak istediği yabancı kelimeyi ya ölü veya ağır hasta bulmalıdır. Türkçe’de söz götürmez bir canlılıkla yaşayan Arapça, Farsça kelimeleri özleştirmek lüzumsuz ve imkânsızdır. 

Lüzumsuz, çünkü bir dilde yaşayan kelime, yabancı da olsa, o dilin tâbiiyetine girmiş, milliyetini kabul etmiş sayılır.  Dünyanın bütün dillerinde olduğu gibi. İmkânsız, çünkü yeni bir kelimenin eski ve canlı bir kelimeye halef olabildiği görülmemiştir.

Yeni kelimenin hayat şartlarından bâzıları da, kaideden ziyade şiveye uygunluğu, âhengi, hece sayısının rakip kelimedekinden fazla olmaması, kullanışlılığı vs. dir. Fakat mâna bu şartların başında gelir.
Şimdi "Tenkid" yerine ileri sürülmek istenen "eleştirme"yi alalım.

"Eleme"den gelen bu kelime "tenkid"değil, müsbet veya menfi değer hükümlerine aynı derecede pay bırakan bir ameliye ifade eder. Oysa ki tenkid, böyle bir ameliyeden ibaret kalmaz, çok defa yalnız menfi bir hüküm de ifade eder. “Bu eseri çok tenkid ediyorlar” sözü, ondan fazla kusur bulduklarını anlatmak içindir. "Eleştirme" kelimesinde bu mâna yoktur.

Bir de "eleştirme" dört hecelidir, "tenkid" iki. Kullanışlık bakımından, bu Arapça kelimeye büyük bir üstünlük değeri kazandırmaktadır.

Nihayet münevver dilinde "tenkid"in en canlı kelimelerden biri olması "eleştirme" ye karşı duyulan tiksintiyi çoğaltıyor: Bu, sağlam bir dişi çıkarıp yerine çürük ve takma bir diş koymaya benziyor.

Ayrıca şu bir kaç kendini bilmezin "meselâ" yerine kullandıkları "örneğin" saçmasındaki "örnek" kökünün "misal" değil, "nümune, meşk" mânasına gelir. Sapıklık bu kadarla da kalmıyormuş. Genç yazarımız Necmeddin Özdarendeli bu "örnek" kelimesinin Ermenice olduğunu Hüseyin Kazım Kadri'nin dört ciltlik büyük "Türk Lûgati"nde görmüş. Bana haber verdi. Eve gidip hemen lügatı açtım. Evet, 371'nci sayfada, (örnek) kelimesinin Ermenice'den Türkçe'ye girdiği yazılı. Hattâ Bedros Keresteciyan Efendinin Londra'da basılan "Türk Dilinin Etimolojik Lûgati" adındaki Fransızca eserinden alınan bir izah da Fransızca olarak oraya eklenmiş. 

Türkçemizde asırlarca yaşayan "meselâ" gibi canlı bir kelimeyi Arapça'dır diye beğenmeyip de Ermenice "örnek" kelimesini Türkçe sanıp ondan türettikleri bir uydurma kelime "örneğin"i dilimize sokmağa çalışanların boş yere debelenmeleri tam bir ana dili şuursuzluğu ve bilgisizlik "örneği"dir.

İlgili Makaleler

Türk Dili
Ecdadımızın Kelimeleri Unutturuluyor
T ürk edebiyatının kıymetli şahsiyetlerinden Şevket Rado ’nun 1950’li yıllarda İstanbul Radyosu’nda yaptığı sohbetler, 1958 yılında “ Eşref Saat ” ismi ile kitaplaştırıldı. Kocaeli Valiliği, bir…
Türk Dili
Balkan Dillerinde Türkçe
T ürkçe’de Yunan asıllı 900 kelime olmasına mukabil, Yunanca’da Türkçe asıllı kelime sayısı 3.000’in üzerindedir (C. Coukides, “Türkçe’den Geçme Yunanca Kelimeler Sözlüğü”, Yunanca, Atina 1960).…
Türk Dili
Trump'dan Türkçeye "Yapay" İyilik... Artık O Kelimeyi Kullanmayacağız!
K elimelerin fikir dünyamıza ne tesir ettiğine dair çarpıcı bir hadise yaşandı ancak bu pek bizim umurumuzda olmadı. Aslında bu vaka, Türkçe konusunda ne kadar umursamazlaştığımızı da gösteriyor.…
Türk Dili
Prof. Dr. Fuat Sezgin’den Lisan ve Alfabe Üzerine İki Mühim Tespit
D ünyanın en önemli bilim tarihçilerinden biri olan Prof. Dr. Fuat Sezgin’in lisan ve alfabe üzerinde çok önemli tespitleri bulunmaktadır. Mesela günümüzde Türklerin niçin yabancı dil öğrenemediği…
Türk Dili
"D" HARFİ DÜŞMANLIĞI
E debî, zengin lisanımızı uyduruk dile çevirenler, isimlerimizde de tahribat yaptı. Mesela, sonu “d” harfi ile biten isimler, “t” sesi ile yazılıp okunmaya başlandı. Böylece başta Peygamberimizin…
Türk Dili
LİSANIMIZDAKİ AHLÂKÎ - MANEVÎ DEĞERLER DE BOZULUYOR!
A na dilimiz Türkçe üzerinde sinsi oyunlar, tahribatlar hızla devam ediyor. Manevî ve ahlâkî değerlerimizi ifade eden kelimeler kasten değiştiriliyor, yerlerine aynı mânâya gelmeyen, anlaşılmayan…
Türk Dili
Türkçe'nin Cilveleri
Z
ihnim boşaldıkça, daha doğrusu rahat zamanlarımda Türkçe’nin güzelliklerini, orijinal cilvelerini düşünürüm. Mesela hırsız kelimesinin manâsı mâlûmdur “hır” sözü herhalde iyi bir vasıf olmamalı ki, başkasının malını çalana hırsız demişlerdir. Ama bunun müsbet şekli de kullanılır. Birinden olumsuz şekilde bahsederken:

—…
Türk Dili
Dil Öğretiminde Paradigma Değişimi Şart
M
illi Eğitim Bakanı Yusuf Tekin'in şu sözleri, aslında uzun yıllardır göz ardı edilen bir eğitim açmazını berrak bir şekilde ortaya koyuyor:

"Her imtihanda yani ortalama bir İngiliz vatandaşının bilmediği gramatik kaideleri çocuklara test imtihanında sorduk. Bu şekilde dil öğrettiğimizi varsaydık, bu mantığı…
Türk Dili
Uydurukca Türkçe'nin Felsefi Dili
K

İm demiş “Türkçe’nin şu andaki mevcut kelimeleri ile felsefe yapılamaz” diye?

Yapılır efendim, yapılır; bal gibi yapılır!

Meselâ, Hegel’in “Tinin Görüngübilimi”ni Türkçe mi okumak istediniz, işte buyurun:

“...İyi tikel özne ile onun istencinin özsel yanı olarak ilişkilidir ve böylelikle istenç yükümlülüğünü tam…

Türk Dili
Türkçe Medeniyet Dili İdi
L
isanın da bir matematiği vardır. İnsan, konuşur veya yazarken o matematik yahut lisanın kanunlarına riayet etmek zorundadır. 2 çarpı 2’nin kaç yaptığı bellidir. O gerçeği, kimse değiştiremez. Bunun gibi dilin de asırlar içinde oluşmuş kaidelerine riayet şarttır.
 
Pekâlâ; niçin “soru” değil de “sual” derdik?
 
Çünkü; Söz…
Türk Dili
Yunus Emre’nin Dili Hakiki Türkçedir
Y
unus Emre’nin kullandığı dil, zamanında herkesin kullandığı, konuştuğu dildir. İnancı, dünya görüşü ve bütün yaşayışıyla halkın, Anadolu insanının bir parçası olan Yunus’un dilde onlardan ayrılması zaten düşünülemezdi. Sanatının, belki de en büyük ve değerli tarafı da, Türkçeyi iyi kullanmış olmasıdır. “Yunus’un…
Türk Dili
RİT (Resmî İkâmeli Türkçe) Nedir?
“

Türkçe konuşan insanlar (millet, kavim, halk, topluluk vd.) tarafından dilin tabiî seyri içinde benimsenip kullanılan dil unsurlarının (ek, kelime, kelime grubu vd.) yerine geçmek üzere -dilin tabiî yapısına ve kānunlarına aykırı olarak- devletin karârı, kuvveti ve faâliyetiyle ikāme edilmiş unsurlarla şekil verilen…